پوست ، مو و ناخن
4.14
شپش سر

شپش‌ها حشرات ریزی هستند که از خون سر انسان تغذیه می‌کنند. آلودگی شپش سر Pediculosis capitis نام دارد و اغلب کودکان را تحت تاثیر قرار می دهد. این آلودگی معمولاً ناشی از انتقال مستقیم شپش از موهای یک فرد به فرد دیگر است.

این مشکل و بیماری نشانه‌ بهداشت فردی ضعیف یا محیط زندگی آلوده نیست. از طرفی حامل هیچ بیماری باکتریایی یا ویروسی عفونی نیست. برای درمان ، داروهای تجویزی و بدون نسخه وجود دارد. برای رهایی از آلودگی شپش سر و تخم‎های آن پیروی دقیق از دستورالعمل‎های درمانی بسیار مهم است.برای درمان آلودگی  روش‎های درمانی طبیعی و خانگی وجود دارد ولی، شواهد بالینی ناچیزی درباره‌ اثربخشی این روش وجود دارد.

آشنایی با علائم شپش سر

شما ممکن است متوجه آلودگی شپش نشوید. با این حال، علائم و نشانه‎های شایع آن عبارتند از:

  • خارش : شایع‎ترین علامت آلودگی شپش سر خارش سر، گردن و گوش‎ها است. خارش واکنشی آلرژیک به بزاق شپش است. وقتی فردی برای اولین بار دچار این آلودگی می‎شود ممکن است 6-2 هفته بعد از آلودگی هنوز خارش سر و گردن نداشته باشد.
  • روی سر : گرچه ممکن است روی سر قابل رویت باشند ولی تعیین محل دقیق آنها دشوار است. زیرا کوچک هستند، از نور فرار کرده و خیلی سریع حرکت می‎کنند.
  •  تخم‎های روی ساقه‌ موها: تخم آنها به ساقه‌ مو می‎چسبند و بدلیل کوچک بودن، مشاهده‌ آنها دشوار است. در اطراف گوش‎ها و خط موی گردن به راحتی مشاهده می‎شوند. رویت تخم‏ های خالی راحت‎تر است زیرا رنگ روشن‎تری دارند و در فاصله‌ دورتری از پوست سر قرار گرفته‎اند. با این حال، وجود تخم لزوماً نشان‎دهنده‌ی آلودگی فعال و وجود شپش نیست.

علت ایجاد شپش سر

حشره‎ای قهوه‎ای رنگ یا متمایل به خاکستری و به اندازه‎ تخم توت فرنگی است. این حشره خون سر انسان را بیرون کشیده و از آن تغذیه می‎کند. حشره‎ی ماده، ماده‎ای چسبنده تولید می‎کند که تخم‎ها را به ساقه‌ مو می‎چسباند. هر تخم تقریباً با فاصله‌ 4 میلی‌متری (16/3 اینچ) از پایه‎ی مو به مو می‎چسبد. این فاصله محیطی مطلوب است و دمایی ایده‎آل برای رشد تخم فراهم می‎کند.

چرخه‌ زندگی

بعد از 9-8 روز از تخم خارج می‎شود. آنچه از تخم بیرون می‎آید یک شکل نابالغ از شپش به نام نیمف است. نیمف بعد از 12-9 روز به شکل بالغ درمی‌آید و به‎ عنوان یک شپش بالغ 4-3 هفته زندگی می‎کند.

انتقال

روی سر می‎خزد ولی نمی‎تواند بپرد یا پرواز کند. غالباً انتقال از یک فرد به فرد دیگر در اثر تماس مستقیم است. بنابراین، انتقال آن اغلب در بین اعضای خانواده یا کودکانی که در مدرسه یا هنگام بازی در تماس مستقیم با یکدیگر هستند رخ می‎دهد. 

احتمال انتقال غیرمستقیم شپش وجود ندارد ولی می‎تواند از طریق اشیائی مانند مواد زیر از فردی به فرد دیگر منتقل شود:

  • شال و کلاه
  • برس و شانه‌ سر
  • لوازم آرایش مو
  • هدفون
  • بالش
  • رومبلی
  • حوله

همچنین انتقال غیرمستقیم می‎تواند از طریق لباس‎هایی که کنار یکدیگر قرار گرفته‎اند نیز اتفاق بیفتد. به‎عنوان مثال شال یا کلاهی که روی یک چوب لباسی آویزان یا در یک کمد مشترک در مدرسه نگهداری شود می ‏تواند به‎عنوان حامل شپش تلقی شود

حیوانات خانگی مانند سگ و گربه نقشی در انتشار ندارند.

علت ایجاد شپش سر

عوامل خطرساز شپش سر

از آنجایی که اصولاً از طریق تماس سر با سر رخ می‎دهد خطر انتقال آن در بین نوجوانان و جوانانی که با یکدیگر بازی می‎کنند یا به یک مدرسه می‎روند بیشتر است. در ایالات متحده بیشترین موارد آلودگی به شپش سر در بین کودکان پیش دبستانی تا متوسطه رخ می‌دهد.

اگر کودک دچار خارش بیش از اندازه ناشی از آلودگی باشد احتمال زخم‎شدن پوست و بروز عفونت وجود دارد.

پیشگیری از شپش سر

به ‎دلیل تماس نزدیک کودکان با یکدیگر، جلوگیری از انتشار و شیوع در مدارس و مهدکودک‎ها کار دشواری است. با وجود اینکه احتمال انتقال غیرمستقیم شپش از وسایل شخصی ناچیز است ولی بهتر است کودکان لباس‎های خود را روی چوب ‏لباسی‎های مجزا آویزان کنند و از وسایل شخصی یکدیگر مانند شانه، برس، شال و کلاه استفاده نکنند. در صورتی‎که استفاده از کلاه ایمنی برای ورزش‎ها و دوچرخه‌سواری ضروری باشد از آن استفاده کنید. زیرا نگرانی از انتقال دلیل خوبی برای استفاده نکردن از کلاه ایمنی نیست.

تشخیص شپش سر

براساس گایدلاین‎های آکادمی پزشکی اطفال آمریکا استاندارد طلایی برای تشخیص آلودگی فعال به شپش سر، یافتن و تشخیص نیمف زنده (نوزاد شپش) یا بالغ است.

براساس این گایدلاین ‏ها موها با استفاده از محصولاتی که به ‎عنوان حالت‎دهنده‎های استاندارد مو هستند مرطوب می‎شوند تا بتوان وجود شپش روی آنها را تشخیص داد. پزشک با استفاده از یک شانه‌ دندانه ریز (مخصوص شپش) موها را با دقت از پایه تا پایین شانه می‎زند. اگر هیچ شپش زنده‎ای روی شانه وجود نداشت عمل شانه زدن را برای بار دوم تکرار می‎کند.

تشخیص تخم‎های شپش (نیت‎-Nit)

پزشک به دنبال یافتن تخم شپش در موها است. به همین منظور می‎تواند از نور خاصی به نام نور وود (Wood's light) استفاده کند. تاباندن این نور روی موها باعث می ‏شود تا تخم‏ ها به رنگ آبی ظاهر شوند. ولی شناسایی نیت‎ها لزوماً به معنای تأیید آلودگی فعال شپش نیست.

یک نیت زنده باید در نزدیکی پوست سر باشد تا بتواند باز شود. احتمالاً نیت‎هایی که در فاصله‌ بیشتر از 6 میلی‎متری (4/1 اینچ) از پوست سر قرار دارند مرده یا خالی هستند. با استفاده از میکروسکوپ می‎توان زنده یا مرده بودن نیت‎ها را تشخیص داد و همین امر نشان‏دهنده‌ فعال یا غیرفعال بودن آلودگی است.

آشنایی با درمان شپش سر

احتمالاً پزشک برای از بین بردن شپش‎ها و تعدادی از تخم‎ها داروهای غیرتجویزی را توصیه می‎کند. شاید این داروها تخم‎هایی را که اخیراً پدید آمده‎اند از بین نبرند. بنابراین، برای از بین بردن نیمف‎ها (بعد از بیرون آمدن از تخم و قبل از بالغ شدن) یک برنامه‌ درمانی زمان‎بندی شده‌ ثانویه و مناسب لازم است.

بر اساس برخی مطالعات زمان ایده‎آل برای آغاز درمان ثانویه 9 روز بعد از درمان اولیه است. البته زمان‎بندی‎های درمانی دیگری نیز وجود دارد. از پزشک خود بخواهید دستورالعمل‎هایی مکتوب برای یک درمان منظم به شما بدهد.

آشنایی با داروهای بدون نسخه

داروهای بدون نسخه برمبنای پیرترین (Pyrethrin) هستند. پیرترین ترکیبی شیمیایی است که از گل داوودی استخراج می‎شود و برای شپش‎ها سمی است. قبل از استفاده از هر کدام از داروها موهای آلوده را با شامپو (بدون حالت ‏دهنده) بشویید. می‎توانید قبل از شستن موها آن ها را با سرکه‎ سفید آبکشی کنید. این کار به حل‎شدن ماده‌ چسبنده‎ای که نیت‎ها را به ساقه‌ مو متصل کرده کمک می ‏کند. برای اطلاع از مدت زمانی که دارو باید روی موها باقی بماند از دستورالعمل‎های موجود در بسته‌ دارو پیروی کنید. سپس موها را با آب گرم آبکشی کنید.

داروهای بدون نسخه شامل موارد زیر هستند:

  • پرمترین (نیکس): پرمترین نسخه‌ ترکیبی پیرترین است. قرمزی و خارش پوست سر از عوارض جانبی احتمالی آن است.
  • پیرترین با مواد افزودنی (نام تجاری Rid, A 200 Lice treatment): در این داروی غیر تجویزی پیرترین با ماده‌ی شیمیایی دیگری ترکیب می‎شود تا میزان سمی بودن آن افزایش یابد. عوارض جانبی احتمالی عبارتند از: خارش و قرمزی پوست سر. در صورتی‌که فرد به گل داوودی یا گیاه آمبروسیا حساسیت داشته باشد نباید از پرمترین استفاده کند.

داروهای با نسخه

در برخی مناطق جغرافیایی شپش‌ها نسبت به داروهای غیر تجویزی مقاوم هستند. همچنین ممکن است گاهی به دلیل استفاده‌ نادرست مانند عدم تکرار درمان در زمان مناسب، درمان با داروهای غیر تجویزی موفقیت‎آمیز نباشد.

پزشک می‎تواند در صورت موثر نبودن داروهای غیر تجویزی داروهایی برای بیمار تجویز کند. داروهای تجویزی عبارتند از:

  • بنزیل الکل (نام تجاری یولسفیا): این دارو برای شپش‏ ها سمی نیست ولی با محروم کردن شپش‎ها از اکسیژن باعث مرگ آن‎ها می‎شود. عوارض جانبی این دارو عبارتند از: قرمزی و خارش پوست سر. مشخص شده است که استفاده از بنزیل الکل برای ضدعفونی کردن دستگاه‎های پزشکی باعث تشنج و واکنش‎های شدید در نوزادان تازه‌ متولد شده می‎شود. بنابراین، استفاده از بنزیل الکل برای کودکان کمتر از 6 ماه تأیید و تجویز نمی‎شود.
  • ایورمکتین (نام تجاری اسکلیس): استفاده از این دارو برای کودکان 6 ماه و بالاتر مورد تأیید است. این دارو را یکبار روی موهای خشک استفاده کرده و بعد از 10 دقیقه با آب بشویید.
  • اسپینوزاد (نام تجاری ناتروبا): استفاده از این دارو برای کودکان 6 ماه و بالاتر مورد تأیید است. این دارو را روی موهای خشک استفاده کرده و بعد از 10 دقیقه با آب گرم بشویید. این دارو شپش‎های زنده و تخم‌ها را از بین برده و معمولاً تکرار درمان لازم نیست.
  • مالاتیون (اووید): استفاده از این دارو برای کودکان 6 سال و بالاتر مورد تأیید است. موها را با این شامپوی دارویی آغشته کنید و اجازه دهید 12-8 ساعت روی موها مانده و خود به خود خشک شود. بعد از این مدت موها را شستشو دهید. این دارو دارای میزان زیادی الکل است. به همین دلیل تا زمانی‎ که این شامپوی دارویی روی موها قرار دارد نمی‎توان موها را با سشوار یا یک منبع گرمایی دیگر خشک کرد.

شانه کردن موی خیس

اگر ترجیح می‎دهید که برای درمان از دارو استفاده نکنید می‎توانید درمان‎های خانگی جایگزین را امتحان کنید. شواهد بالینی ناچیزی درباره‌ موثر بودن این روش‎های درمانی وجود دارد.

شانه کردن موهای خیس با استفاده از یک شانه‌ دندانه‎ریز (مخصوص شپش) می‎تواند شپش‎ها و نیت‎ها را از موها جدا کند. تحقیقات درباره‌ موثر بودن این روش نتایج قابل توجهی نداشته است.

موها باید خیس باشند و برای چرب کردن موها از ماده‎ای مانند حالت ‏دهنده‌ مو استفاده کنید. در هر جلسه باید تمام موها را از پایه تا نوک آنها حداقل دو بار شانه بزنید. این عمل باید چند هفته (حداقل دو هفته بعد از از بین رفتن کامل شپش‎ها) و 4-3 روز در هفته تکرار شود.

آشنایی با درمان شپش سر

روغن‌های ضروری

نتایج مطالعات بالینی کوچک حاکی از آن است که روغن‎های طبیعی برخی گیاهان می‎توانند روی شپش و تخم‎های آن ها اثرات سمی داشته باشند. این گیاهان عبارتند از:

  • روغن درخت چای
  • روغن آنیس
  • روغن یلانگ یلانگ
  • نرولیدول (ترکیب شیمیایی موجود در بسیاری از روغن‎های گیاهی)

استانداردهایی که برای داروهای مورد تایید FDA بکار می‎روند برای تأیید اثربخشی و ایمنی این داروها نیاز نیست.

مواد پوشاننده

برخی محصولات خانگی نیز برای درمان آلودگی شپش سر مورد استفاده قرار می‎گیرند. به این دلیل از این مواد استفاده می‎شود که استفاده از این مواد مانع رسیدن هوا به شپش‎ها و تخم‎های درحال رشد می‎شوند. این مواد را روی موها قرار داده، موها را با کلاه حمام بپوشانید و اجازه دهید یک شب به همین حالت باقی بماند. محصولات مورد استفاده برای این منظور عبارتند از:

  • سس مایونز
  • روغن زیتون
  • کره
  • وازلین

یک مطالعه‌ آزمایشگاهی نشان داد که از بین این محصولات تنها وازلین مؤثر است و می‎تواند تعداد قابل توجهی از شپش‎ها را از بین ببرد. شواهد بالینی ناچیزی درباره‌ اثربخشی این درمان‎ها وجود دارد و مشخص نیست که آیا تاثیرات گزارش‎شده نتیجه‌ مصرف این مواد هستند یا به دلیل شستشو و شانه‎زدن‎های مضاعف (برای پاک کردن محصولات روغنی از مو) است.

آبزدایی (دهیدراسیون)

یکی دیگر از درمان‎های خانگی استفاده از دستگاهی است که با تولید هوای گرم و آب زدایی موها شپش‎ها و تخم‎های آن ها را از بین می‎برد. استفاده از این دستگاه نیازمند آموزش‎های خاص است و در حال حاضر تنها در مراکز حرفه‎ای درمان شپش سر مورد استفاده قرار می‎گیرد.

در این وسیله هوایی تولید می‎شود که خنک‎تر از هوای سشوارهای معمولی است و میزان جریان هوا در این دستگاه‎ها بسیار سریع‎تر است. در این فرایند شپش‎ها و تخم‎های آنها خشک شده و از پوست سر و موها جدا می‎شوند. برای از بین بردن شپش‎ها نباید از یک سشوار معمولی استفاده کرد. زیرا هوای سشوار بسیار داغ است و ممکن است پوست سر را بسوزاند.

محصولات خطرناکی که باید از آنها پرهیز کرد

نباید برای از بین بردن شپش‎ها یا تخم‎های آنها از مواد قابل اشتعال مانند بنزین یا نفت سفید استفاده کرد.

پاکیزه کردن خانه

معمولاً شپش‎ها بدون تغذیه از پوست سر یک روز هم زنده نمی‎مانند. همچنین اگر تخم‎ها در دمای نزدیک به ساقه‌ مو نباشند نمی‎توانند رشد کرده و باز شوند. بنابراین، شانس زنده‌ ماندن شپش‎ها روی وسایل خانگی بسیار کم است.

برای احتیاط می‎توانید وسایلی را که فرد مبتلا (به آلودگی شپش) طی دو روز گذشته استفاده کرده تمیز کنید. برای تمیز کردن این وسایل می‎توانید از دستورات زیر پیروی کنید:

  • وسایل مورد نظر را با آب داغ بشویید. ملافه‏ ها، بالش‎ها و لباس‎ها را با آب گرم (حداقل دمای 4/54 درجه‌ سانتی‎گراد) و صابون بشویید و در گرمای داغ آفتاب یا هر منبع حرارتی دیگر خشک کنید.
  • وسایل مراقبت از مو را تمیز کنید. شانه‎ها، برس‎ها و لوازم آرایش مو را در آب گرم و صابون بشویید.
  • وسایل را در بسته‎های پلاستیکی سربسته قرار دهید. وسایلی را که قابل شستشو نیستند به مدت دو هفته در کیسه‎های پلاستیکی قرار دهید، هوای کیسه را خارج کرده و درِ آن را محکم ببندید.
  • با جاروبرقی منزل را به خوبی تمیز کنید. کف زمین و مبلمان را با جاروبرقی به خوبی تمیز کنید.

زمان مراجعه به پزشک

اگر حدس می‎زنید که دچار آلودگی شپش سر شده‎اید قبل از آغاز هرگونه درمان به متخصص پوست و مو مراجعه کنید. مطالعات نشان می‎دهند که بسیاری از کودکان بدون ابتلا به آلودگی فعال با داروهای غیر تجویزی یا روش‎های خانگی درمان شده‎اند.

مواردی که اغلب با آلودگی تخم شپش اشتباه گرفته می‎شوند عبارتند از:

  • تخم‎های مرده یا خالی ناشی از آلودگی قبلی به شپش سر
  • شوره‌ی سر
  • باقی‎مانده‌ی محصولات مراقبت مو
  • سلول‎های بافت مرده‌ی مو در ساقه‌ی مو
  • بافت زخم، گرد و غبار یا آلودگی‎های دیگر
  • سایر حشرات کوچک که در مو وجود دارند.

بهترین کار برای تشخیص اینکه آیا شما یا فرزندتان دچار آلودگی فعال شپش سر شده است شناسایی نیمف زنده یا شپش بالغ روی پوست سر است. پزشک می‎تواند موهای فرد مبتلا را با دقت معاینه کرده و در صورت لزوم قبل از اعلام قطعی تشخیص بیماری موارد مشکوک را زیر میکروسکوپ بررسی ‎کند.